Sanayide Kârlılık Oranları Düşüşte: Alarm Zilleri Çalıyor

MERVE YİĞİTCAN

İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından yayımlanan Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu raporu, sanayideki kârlılık sorununu açık bir şekilde gözler önüne seriyor. Sanayi devlerinin satış kârlılığı, son 10 yıl içinde yüzde 6,8’den yüzde 3,4’e düşerek yarı yarıya azalmış durumda. Varlıkların kâra dönüşme yeteneğini ölçen aktif kârlılık da aynı şekilde olumsuz bir tablo sergiliyor; İSO 500’de bu oran, 10 yıl içinde yüzde 53,2 gerileyerek yüzde 6,2’den yüzde 2,9’a düştü. Oysa ki, yeni yatırımlar için kritik bir gösterge olan özkaynak kârlılığı da benzer bir düşüş yaşadı; bu oran, 10 yıl içinde yüzde 63’lük bir kayıpla yüzde 16,2’den yüzde 6’ya geriledi. Yüksek finansman maliyetleri altında ezilen sanayiciler, artık ürettikleri değerle özsermayelerini koruyamaz hale geldi.

Satış Kârlılığı Yüzde 3,4’e Düştü

Sanayicilerin ürünlerini kârla satma yetenekleri, son 10 yıl içinde ciddi bir düşüş yaşadı. 2016-2020 yılları arasında görece dengeli bir seyir izleyen satış kârlılığı, pandemi sonrası dönemde Türkiye’ye yönelen küresel tedarik zincirleri ve döviz kurlarındaki artışla 2021 yılında yüzde 9,5, 2022’de ise yüzde 9,3 ile tarihi zirveye ulaştı. Ancak maliyetlerin döviz kurlarını yakalaması ve Türk Lirası’nın değer kaybetmesiyle başlayan daralma süreci, kârlılığı 2024 yılında yüzde 2,6 ile son 10 yılın en düşük seviyesine indirdi. 2025 yılı itibarıyla yüzde 3,4 seviyesine sıkışan satış kârlılığı, sanayicinin 10 yıl önce 100 TL’lik bir satıştan 6,8 TL kâr elde edebilirken, bugün yalnızca 3,4 TL kâr yazabildiğini gösteriyor.

Özkaynak Kârlılığındaki Düşüş

Kârlılık rasyolarında en dikkat çekici alarm, firmaların özkaynaklarını ne ölçüde kâra dönüştürebildiğini gösteren özkaynak kârlılığı cephesinde çalmış durumda. 2016 yılında yüzde 16,2 olan İSO 500 toplam özkaynak kârlılığı, 2021 ve 2022 yıllarında yaşanan olağanüstü kârlar ve döviz rüzgârıyla yüzde 35’lerin üzerine çıksa da, finansmana erişim maliyetlerinin artmasıyla bu oran 2025 yılı sonunda yüzde 6’ya kadar düştü. 10 yıl önce yatırdığı her 100 TL’lik özsermayeye karşılık 16,2 TL kâr elde eden sanayicinin bu getirisi, günümüzde yüzde 6’ya inerek, yüksek faiz ve enflasyon ortamında yeni yatırım yapmanın yanı sıra mevcut sermayesini koruyamadığını gösteriyor.

İkinci Yarıda Performans Düşüşü

İSO 500’ün son 10 yılına 5’er yıllık iki dönem halinde bakıldığında, kağıt üzerindeki yüksek kârların enflasyon muhasebesi filtresi ile nasıl eridiği daha net bir şekilde görülüyor. 2016-2020 döneminde satış kârlılığı yüzde 6,56’dan 2021-2025 döneminde yüzde 6,68’e çıkarken, aktif kârlılık ise yüzde 6,80’den yüzde 7,00’ye gelerek neredeyse sabit kaldı. Ancak asıl dikkat çeken değişim, özkaynak kârlılığında yaşandı. 2016-2020 döneminde yüzde 19,92 olan ortalama özkaynak kârlılığı, enflasyon düzeltmeli ikinci 5 yılda yüzde 18,72’ye geriledi. Bu net düşüş, sanayicinin yapısal olarak sermaye tükettiğini açıkça ortaya koyuyor.

Sermaye Kârlılığında Büyük Aşınma

Sektörlerin büyük bir kısmında sermaye eridi. 17 sektörde 10 yıl öncesine göre özkaynak kârlılığı düştü. Bu süreçte özkaynak kârlılığının en çok düştüğü alan, diğer ulaşım araçlarının imalatı oldu; bu sektörün 2016’da yüzde 23,2 olan sermaye kârlılığı, 40,8 puan eriyerek yüzde -17,6’ya geriledi. Kok kömürü ve rafine edilmiş petrol ürünleri 31 puanlık düşüşle yüzde 34,9’dan yüzde 3,9’a gerilerken, kimya sanayii de 29,9 puanlık kayıpla yüzde 24,1’den yüzde -5,8’e gerileyerek sermaye tüketti. Sanayinin ihracat ve istihdamda önemli kalelerinden biri olan kauçuk ve plastik sektöründe özkaynak kârlılığı 26,7 puan düşüşle yüzde -7,6’ya; tekstil sektöründe ise 21,9 puan düşüşle yüzde -11,0’a indi. Bu sektörlerde faaliyet gösteren sanayiciler, 10 yılın sonunda kendi koydukları sermayeyi koruyamaz hale geldi. Ancak özkaynak kârlılığını anlamlı ölçüde artıran sektörler arasında, 12,9 puanlık artışla yüzde 22,5’e ulaşan mobilya imalatı ve yüzde -15,6 ile düşük baz etkisinden dolayı yüzde 2,8’e yükselen mücevherat/bijuteri yer alıyor.

Lokomotif Sektörlerde Alarm

İSO 500’ün kârlılık performansına sektörel bazda bakıldığında, Türkiye’nin önemli ihracatçı sektörlerinde son 10 yılda yaşanan kâr erozyonu daha net bir şekilde ortaya çıkıyor. 2016’dan 2025’e kadar 11 sektör satış kârlılığını artırmayı başarırken, 14 sektörde kârlılıklar geriledi. 2016’da satış kârlılığı negatif bölgede olan 4 sektör varken, 2025’te bu sayı 7 sektöre ulaştı. 10 yılda kârını en çok artıran sektör içeceklerin imalatı oldu; bu sektörün 2016’da yüzde -1,5 olan satış kârlılığı, 2025’te yüzde 15,4’e yükseldi. İçeceklerin imalatı sektöründe satış kârlılığındaki artış, 10 yılda 16,9 puan olurken, tütün ürünleri imalatında 3,9 puan artışla yüzde 25, mobilya imalatında ise 2,9 puan artışla yüzde 9 oldu. 10 yılda kârlılık rasyosunu artıran diğer 8 sektörde ise artış 2 puanı geçmedi.

2016’dan 2025’e kadar satış kârlılığı en çok gerileyen sektör ise 28,9 puan ile madencilik ve taşocakçılığı oldu. Bu sektörün satış kârlılığı, 2016 yılında yüzde 56,1 iken 2025’te yüzde 27,2’ye düştü. Satış kârlılığı en fazla gerileyen ikinci sektör, 25 puan ile diğer ulaşım araçlarının imalatı oldu; bu sektörün satış kârlılığı 10 yılda yüzde 16’dan yüzde -9’a geriledi. Satış kârlılığı 10 yılda 16,4 puan gerileyerek yüzde -3,1’e inen kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı sektörü, en fazla kayıp yaşayan üçüncü sektör olurken; Türkiye’nin lokomotif sektörlerinden tekstil ürünlerinin imalatı da kayıplar sıralamasında dördüncü sırada yer aldı. Tekstilde 2016’da yüzde 5,6 olan satış kârlılığı, yüzde -10,6 olarak hesaplandı.

16 Sektörde Varlıklar Verimliliğini Kaybetti

Sanayicinin elindeki kaynakları ve makine parkını ne kadar verimli yönettiğini gösteren aktif kârlılıkta, 10 yıllık süreçte stratejik sektörlerin bazılarında ciddi düşüşler yaşandı. 2016’dan 2025’e kadar 25 sektörün 16’sında aktif kârlılık geriledi. En keskin düşüşlerden biri, kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı sektöründe görüldü; bu sektörün 2016’da yüzde 10,1 olan aktif kârlılığı, 10 yılda 12,4 yüzde puan gerileyerek yüzde -2,3’e düştü. Benzer şekilde, kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı da 9 puanlık kayıpla yüzde 6,2’den yüzde -2,8’e geriledi. Diğer ulaşım araçlarının imalatı sektörü, 10,6 puanlık kayıpla yüzde 6,5’ten yüzde -4,1’e düşerken; tekstil ürünleri imalatı 8 puanlık düşüşle yüzde 3,6’dan yüzde -4,4’e geriledi. Ana metal sanayii ise 6,5 puanlık gerilemeyle yüzde 6,7’den yüzde 0,2’ye inerek neredeyse sıfır verimlilik sınırına yaklaştı. 10 yılda varlık kârlılığını artırmayı başaran nadir sektörlerden biri olan tütün ürünleri imalatı, 7,2 puanlık artışla yüzde 20,8’e, mobilya imalatı ise 6,4 puanlık artışla yüzde 12,6’ya ulaştı.