İran-Çin yaptırım ağı: Milyarlarca dolarlık düzenek
İran ve Çin’in petrol gelirlerini ithalat kredilerine dönüştüren yaptırım ağıyla milyarlarca dolarlık ticari ve askeri ürün tedarik ettiği bildirildi.
İran’ın petrol ihracatına yönelik uluslararası yaptırımları aşmak için Çin’le özel bir finansal düzenek kurduğu bildirildi. Petrol satışlarından elde edilen gelirlerin Çin’den yapılacak ithalat için krediye çevrildiği sistem aracılığıyla Tahran’ın milyarlarca dolar değerinde ticari ve askeri ürün temin ettiği aktarıldı.
İran-Çin yaptırım ağı kapsamında son bir yılda özel amaçlı araçlar üzerinden yaklaşık 2 ila 2,5 milyar dolarlık para akışı sağlandığı belirtildi. Bu kanal kullanılarak ilaç, otomobil ve iletişim ekipmanlarının yanı sıra askeri malzeme alımlarının da gerçekleştirildiği ifade edildi.
Düzenek, Çin’in İran petrolüne indirimli fiyatlarla erişimini sürdürmesine imkân verirken, İran’la ticaret yapan Çinli şirket ve bankaların uluslararası yaptırım denetimlerinden uzak tutulmasına da yardımcı oldu.
Petrol gelirlerinin dağılımı
En az 2021’den bu yana faaliyet gösterdiği belirtilen sistemin ilk olarak COVID-19 aşıları ve tıbbi malzeme tedariki amacıyla oluşturulduğu kaydedildi. Çin’in, İran’ın 2025’teki petrol sevkiyatlarının yüzde 80’inden fazlasını satın aldığı ve günlük ortalama alımın 1,4 milyon varile ulaştığı bildirildi.
Finansal işlemlerde Çin merkezli ChuXin adlı kuruluşun, devlet petrol ticaret şirketi Zhuhai Zhenrong adına her ay yüz milyonlarca dolarlık mevduat kabul ettiği aktarıldı. Bu gelirlerin yaklaşık yüzde 70’inin İran’daki altyapı projelerine ayrıldığı, kalan bölümün ise İran’a ürün sağlayan şirketlere ödeme yapılması için özel amaçlı araca aktarıldığı belirtildi.
Finansal mekanizmanın yönetimi
Özel amaçlı araçta toplanan fonların, Çin Ticaret Bakanlığı adına faaliyet gösterdiği belirtilen bir şirket ile İran Merkez Bankası’yla bağlantılı bir kuruluş tarafından birlikte yönetildiği öne sürüldü. Bununla birlikte, Çin’deki şirket kayıtlarında ChuXin’e veya iki ülkenin resmi kurumları adına hareket ettiği ifade edilen yapılara ilişkin resmi bir kayda rastlanmadığı bildirildi.
Söz konusu mekanizmanın, geçen yıl İran’a milyonlarca dolar değerinde hava savunma ekipmanı sağlanmasını öngören en az bir sözleşmede kullanıldığı da iddialar arasında yer aldı. Ancak bu işlemler bağımsız kaynaklar tarafından doğrulanmadı.
Çin ve ABD’den açıklamalar
Çin Dışişleri Bakanlığı, kendisine aktarılan finansal yapı hakkında bilgi sahibi olmadığını açıkladı. Bakanlık ayrıca Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmayan tek taraflı yaptırımlara karşı olduklarını bildirdi.
ABD yönetimi ise Avrupa Birliği’nin de aralarında bulunduğu ekonomik ortaklarıyla birlikte, İran’ın nükleer programını ilerletmesini sağlayabilecek finansal kaynakları kesmeye çalıştığını duyurdu. İran ve Çin ise Batılı ülkelerin yaptırımları otomatik olarak yeniden yürürlüğe koymayı amaçlayan “snapback” mekanizmasının hukuki ve usule ilişkin sorunlar taşıdığını savunuyor.
