Orta Asya Ekonomileri, Gelişmiş Ülkeleri Geride Bıraktı

Orta Asya’nın ekonomik performansı, 2025 yılında %6’nın üzerinde bir büyüme oranı ile dikkat çekti. Farklı değerlendirmelere göre, bu büyüme oranı %6,2 ile %6,6 arasında değişiklik gösterdi. Kazakistan, Özbekistan, Kırgız Cumhuriyeti ve Tacikistan gibi ülkelerin dahil olduğu bu hesaplamalarda, Türkmenistan veri sınırlamaları nedeniyle yer almadı.

Dünya Bankası, Orta Asya ekonomisinin büyüme oranını %6,2 olarak belirlerken, Avrasya Kalkınma Bankası (EDB) bu rakamı %6,6 olarak açıkladı. Bu büyüme, gelişmiş ekonomilerin performanslarıyla karşılaştırıldığında oldukça dikkat çekici. EDB, 2026 için ABD ekonomisinin %1,6, Euro Bölgesi’nin %1,1 ve Çin’in ise %4,6 büyümesini öngörüyor.

Her ne kadar büyüme rakamları umut verici olsa da, ekonomistler enflasyon, gelir eşitsizlikleri ve dışa bağımlılığın bölgedeki ekonomik gerçekleri şekillendirmeye devam ettiğini vurguluyor.

Kazakistan’ın Petrol ve Sanayi Büyümesi

Bölgenin en büyük ekonomisi olan Kazakistan, EDB’ye göre 2025 yılında yaklaşık %5,9 büyüme kaydedecek ve 2026’da %5,5 civarında bir büyüme bekleniyor. Bu, son on yılın en güçlü büyüme oranları arasında yer alıyor.

Petrol üretimi, ülke ekonomisinin büyümesinde önemli bir rol oynamaya devam ediyor. Özellikle Tengiz sahasında üretimin planlanandan önce artırılması, büyümeye olumlu katkı sağladı. Ayrıca, makine ve metal sektörlerinde imalat sanayisinin gelişmesi ve yeni fabrikaların açılması da büyümeyi destekliyor.

Artan gelirlerin konut ve otomobil kredilerine olan talebi artırdığı, yurt içi turizmin de büyümeye katkıda bulunduğu ifade ediliyor. Yetkililer, enerji odaklı büyümenin sınırlarının bilincinde olduklarını ve Hazar Denizi üzerinden geçen ulaşım koridorlarına yatırım yapıldığını belirtiyor.

Ancak, %12,3 seviyelerinde seyreden enflasyonun alım gücünü sınırlamaya devam ettiği ve yüksek faiz oranlarının hanehalkı harcamalarını olumsuz etkilediği de göz önünde bulunduruluyor.

Özbekistan’da Reformlar ve İhracatın Etkisi

EDB verilerine göre, Özbekistan 2025 yılında %7,4 büyüyerek bölgedeki en hızlı büyüyen ekonomilerden biri haline geldi. 2026 için büyümenin %6,8 seviyesinde gerçekleşmesi bekleniyor.

Ülkenin gayrisafi yurt içi hasılası son dokuz yılda yaklaşık 56 milyar Euro’dan 133 milyar Euro’nun üzerine çıktı. Kişi başına gelirde de önemli bir artış gözlemleniyor. Sabit sermaye yatırımları 2025’in ilk dokuz ayında %15’in üzerinde bir artış gösterirken, ihracat değeri de %33 oranında yükseldi.

Küresel ölçekte altın fiyatlarının yüksek seyretmesi, ihracat gelirleri üzerinde belirleyici bir etki yarattı. Hizmetler sektörünün ekonomideki payının artmasıyla birlikte, özellikle dijital hizmetlerin ön plana çıktığı ifade ediliyor.

Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, 2025 yılında yaklaşık 5 milyon kişinin düzenli gelir elde ettiğini ve 1,5 milyon kişinin yoksulluk sınırının üzerine çıktığını duyurdu. Konut ve otomobil satışlarında da gözle görülür bir artış yaşandı.

Dünya Bankası, büyümenin sürdürülebilirliği için özel sektörün güçlendirilmesi, DTÖ üyeliği ve rekabet ortamının geliştirilmesi gerektiğini vurguladı.

Kırgızistan ve Tacikistan’da Hızlı Genişleme

EDB tahminlerine göre, Kırgız Cumhuriyeti 2025 yılında %10,3 büyüyerek bölgedeki en hızlı büyüyen ekonomi oldu. 2026’da ise büyümenin %9,3 seviyesinde gerçekleşmesi bekleniyor. Tacikistan ekonomisi de döviz havaleleri ve kamu yatırımları sayesinde büyümeye devam ediyor.

Uzmanlar, son dönemdeki hızlı büyümenin bir kısmının Rusya-Ukrayna savaşı sonrası değişen ticaret ve lojistik akımlarından kaynaklandığını belirtiyor. Ayrıca, yüksek büyüme oranlarının yatırım açığını kapatma sürecini yansıttığı ifade ediliyor.

Azerbaycan’ın Enerji ve Lojistik Rolü

Orta Asya’nın coğrafi parçası olmasa da bölgeyle güçlü ekonomik bağları bulunan Azerbaycan’da büyüme daha ılımlı bir seyir izliyor. IMF tahminlerine göre, Azerbaycan ekonomisinin 2025 yılında yaklaşık %3 büyümesi bekleniyor. Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası ise büyümenin %2,4-2,6 aralığında olacağını öngörüyor.

Ekonominin petrol ve doğal gaz ihracatına dayalı yapısını sürdürdüğü, enerji gelirlerinin Hazar geçişli ulaşım koridorları dahil olmak üzere altyapı yatırımlarına yönlendirildiği belirtiliyor. Son yıllarda bölge ile Avrupa ve Türkiye arasındaki ticaret yollarının öneminin arttığı ifade ediliyor.

Enflasyon ve Gelir Farkları Sorunu

Büyüme rakamlarına rağmen, Orta Asya genelinde enflasyon önemli bir sorun olarak kalmaya devam ediyor. Uluslararası kuruluşların tahminlerine göre, 2025 yılında Kazakistan’da enflasyon yaklaşık %12, Kırgızistan’da %9, Özbekistan’da ise %7-8 aralığında gerçekleşecek.

Yüksek borçlanma maliyetlerinin hanehalkı harcamalarını sınırladığı, ülkeler arasında gelir farklarının sürdüğü dikkat çekiyor. Kazakistan’da kişi başına gelir yaklaşık 14 bin dolar seviyesindeyken, Özbekistan ve Kırgızistan’da bu rakam daha düşük kalıyor.

Dış Riskler ve Gelecek Beklentileri

Ekonomistler, bölgedeki büyümenin Çin ekonomisinde yaşanabilecek olası bir yavaşlama, emtia talebindeki değişimler ve jeopolitik gelişmeler gibi dış risklere açık olduğunu belirtiyor. Dünya Bankası, küresel ticaretteki belirsizlikler nedeniyle bölgesel büyümenin 2026’da %5, 2027’de ise %4,6 seviyesine gerileyebileceğini öngörüyor.

Uzmanlara göre, Orta Asya ülkeleri için en önemli hedef, yüksek büyüme oranlarını verimlilik artışı, gelir düzeyi ve kurumsal kapasitede kalıcı iyileşmelere dönüştürmek olacak.